Parodi ile pastiş arasındaki fark
Bir türü taklit ederek güldüren parodi ile o türün havasını seven pastişin nasıl ayrıldığını sade bir dille anlatır.
Parodi, bir türün ciddî duruşunu hafifçe kaydırır. Pastiş, aynı duruşu sevgiyle yeniden kurar. İkisi de taklit içerir. Biri gülümsetmek için taklit eder, öteki hava tutturmak için. Bu ayrım ince olduğu için çoğu metin ikisini birden yapar ve ikisini de yarım bırakır. Bu yazı, hangisini seçtiğinizi netleştirmek içindir.
Parodi neyi kaydırır
Parodi, tanınan bir biçimin kuralını yerinden oynatır. Haber bülteni fazla ciddiyse parodi o ciddiyeti bir mutfak kazasına uygular. Masal her seferinde aynı kapıdan giriyorsa parodi kapıyı ters takar. Okur kuralı bildiği için kaymayı görür. Kural bilinmiyorsa kayma da görünmez.
Kaydırma, hedefi küçük düşürmek zorunda değildir. Hedef bir üsluptur, bir kişilik değil. Üslubun şişkinliğini göstermek yeter. Şişkinlik gitmişse parodi de susmalıdır. Susmayan parodi, olmayan bir ciddiyeti döver.
Pastiş neyi sever
Pastiş, o üslubun cümle ritmini, sahne düzenini ve havasını yeniden kurar. Gülmece varsa bile alaydan çok tanımadan gelir. Eski bir mektup diliyle yazılmış bir davetiye, pastişe yakındır. Davetiyenin her cümlesi mektubu küçümsüyorsa parodiye kayar.
Sevgi ile alayı aynı paragrafta eşit güçte kullanmak zordur. Biri ötekini ezer. Ezilen taraf, metnin ne istediğini belirsiz kılar. Belirsiz metin, okuru tereddütte bırakır. Tereddüt, her zaman komik değildir.
Okur kuralı nereden bilir
Parodi, ortak bir hafızaya yaslanır. Herkesin gördüğü bir biçim, bir selamlama, bir masal girişi. Dar bir çevrenin özel şakası, parodi gibi başlar, içeride fısıltıya döner. Fısıltı, dışarıdaki okuru dışarıda bırakır.
Kuralı bir cümleyle hatırlatmak meşrudur. Uzun bir ders ise parodiyi makaleye çevirir. Kısa gülmece bu hatırlatmayı tek cümlede tutar. Tek cümle yetmiyorsa seçtiğiniz biçim, okurunuz için yeterince ortak değildir.
Taklit kırıcı olmasın
Bir kişinin konuşmasını, bedenini ya da şivesini birebir kopyalamak parodi sayılmaz. O, taklittir ve çabuk incitir. Parodi biçime bakar. Haberin giriş cümlesine, masalın tekrarlayan kapısına, resmi yazının uzun selamına. Biçim herkesindir. Kişinin ağzı herkesin değildir.
Eş sesli kelimeler de aynı nezaketi ister. Ses oyunu bir adın üstüne kurulursa daralır. Parodi de bir üslubun üstüne kurulursa genişler. Genişleyen şaka, daha çok kişiyi içeri alır.
Hangisini yazdığınızı sorun
Bitince kendinize tek soru sorun. Okur bu üsluba gülüyor mu, yoksa içinde oturuyor mu? Gülüyorsa parodi ağır basmıştır. Oturuyorsa pastiş. İkisi birden aynı güçteyse birini inceltin. İnceltilen taraf kaybolmaz, ötekine yer açar.
Yer açmak, emek kaybı değildir. Yarım parodi ile yarım pastiş, okurda yarım bir gülüş bırakır. Yarım gülüş, genellikle nezaketen gelir. Nezaketen gelen gülüş, metnin işini gördüğünü göstermez.
Sık sorulan sorular
Pastiş komik olamaz mı? Olabilir. Komiklik alaydan değil, tanımadaki sevinçten gelir. Bu sevinç daha sessizdir. Sessiz gülüş de gülüştür.
Parodi için hedef şart mı? Bir biçim şarttır. Düşman şart değildir. Biçimin şişkin bir huyu varsa onu göstermek yeter. Huy yoksa parodi zorlanır.
İkisini aynı metinde kullanmak olur mu? Olur, biri ötekinin misafiri olarak kalırsa. Eşit iki ev sahibi, odayı kalabalıklaştırır.