Okurun gülüşünü ne geciktirir

Okur gülmek istemeyebilir. Bu, metnin suçu olmayabilir. Yine de bazı cümleler, gelmekte olan gülüşü kapıda bekletir. Bekleyen gülüş, bazen vazgeçer. Bu yazı, o beklemeyi doğuran üç sıkışmayı anlatır. Amaç, her cümleyi kahkahaya zorlamak değildir. Gülüş gelecekse yolunu tıkamamak.

Erken bağıran şaka

Daha kimse sahneye oturmadan espri patlarsa okurun güleceği kişi yoktur. Kişisiz şaka, bir bilmecenin cevabını baştan söylemeye benzer. Cevap ortadadır, soru kurulmamıştır. Kurulmayan soru, gülüşü havada bırakır.

Esprinin öyküdeki yeri bu erkenliği kapıda yakalar. Önce oda, sonra huy, sonra sapma. Sıra tersine dönerse okur geriye sarar. Geri sarmak, gülüşü geciktirir.

Açıklama gülüşün önüne geçer

Okur çelişkiyi görmüştür. Yazar hemen ardından yani demek istediğim diye başlar. Bu cümle, okurun işini elinden alır. İşsiz kalan okur, gülümseyeceği yerde ders dinler. Ders kısa bile olsa tempo düşer.

Açıklama bazen bir kelime eksik diye gelir. Eksik kelimeyi sahnenin içine, daha önce koyun. Sonradan gelen tercüme, her zaman geç kalır. Geç kalan tercüme, gülüşü de geç bırakır.

Dağınık ayrıntı gözü yorar

Üç doğru ayrıntı, bir komik ayrıntıyı örtebilir. Örtülen ayrıntı, okurun ikinci okuyuşunda bulunur. İkinci okuyuş, herkeste olmaz. Olmayan ikinci bakış, gülüşü hiç getirmeyebilir.

Gözlemde ayrıntı seçmek bu örtüyü inceltir. Bir omurga, bir destek. Destek de omurgayla konuşmuyorsa çıksın. Çıkan cümle, kalan cümlenin daha çabuk duyulmasını sağlar.

Yanlış yerde duran ciddiyet

Gülmece her satırda şakalaşmak zorunda değildir. Ciddi bir bekleyiş, sonraki sapmayı büyütür. Büyütmesi için ciddiyetin de bir işi olmalıdır. İşsiz ciddiyet, nutuk gibi durur. Nutuk, gülüşten önce gelirse okur başka bir türe geçtiğini sanır.

Sanılan tür değişimi, güveni geciktirir. Güven gecikince gülüş de izin ister. İzin isteyen gülüş, metnin sonunda ancak nazik bir gülümsemeye döner.

Yüksek sesle tıkanan yer

Kendi metninizi okurken güldüğünüz yer ile bir başkasının güldüğü yer farklı olabilir. Fark, genellikle sizin bildiğiniz ek bilgidedir. Ek bilgi sayfada yoksa başkası duraksar. Duraksama, gülüşün gecikmesidir.

Bir yakınınıza okutun, siz bakmayın, yalnızca suskunluğun uzadığı yeri not edin. O yere bir kelime ekleyin ya da bir kelime çıkarın. İkisini birden yapmak, genellikle yeni bir tıkanıklık doğurur. Önce birini deneyin.

Sık sorulan sorular

Gülüş hiç gelmezse metin kötü müdür? Her zaman değil. Okur yorgun olabilir, metin başka bir duygu taşıyor olabilir. Yine de birçok kişide aynı yerde suskunluk varsa o cümle yolu tıkıyordur.

Her paragraf güldürmeli mi? Hayır. Güldürmeyen paragraf, sonraki gülüşe zemin hazırlayabilir. Zemin de güldürmeye kalkarsa asıl sapma incelir.

Başlık gülüşü hızlandırır mı? Hızlandırabilir, şakayı baştan söylemezse. Baştan söylenen şaka, yazının içindeki gülüşü işsiz bırakır.