Kısa öyküde espriyi nerede patlatmalı

Kısa öyküde espri kapıdan girer girmez bağırırsa oda daralır. Okur kim olduğunu anlamadan şaka bekler, erken gelen söze gülmekte zorlanır. Gülmecede yer, kelime kadar önemlidir. Espri doğru cümlede hafifler, yanlış yerde metni itekler. Bu rehber, espriyi son paragrafa yığmak yerine sahneye nasıl yayacağınızı anlatır. Amaç bağırmak değil, okurun bir an durup gülümsemesidir. Kısa gülmecenin cümle düzeni ayrı bir iştir; burada o düzenin öykü içindeki adresini konuşuyoruz.

Sahnenin ilk cümlesi neden sakin kalmalı

İlk cümle bir kapı koludur. Okur onu çevirir ve içeride kalıp kalmayacağına karar verir. Kapıda hemen espri varsa güleceği kişiyi henüz tanımıyordur. İlk cümle fazla parlarsa devamı da sönük kalır. Sakin bir mutfak, bir durak ya da kısa bir bekleyiş espriye zemin hazırlar. Sakinlik sıkıcılık demek değildir. Islak çay bardağı, iki kez çalan zil, cekette unutulan fiş yeter. Bu ayrıntı gülünç olmak zorunda değildir. Görevi okuru odaya oturtmaktır. Oda kurulunca espri bir eşya gibi yerine konur. Eşyanın adı geçmeden yapılan şaka havada kalır.

Okur odayı gördükten sonra kişinin huyunu da azar azar öğrenmelidir. Her şeyi ilk paragrafta söylemek, espriye söylenecek bir şey bırakmaz. Bir huyu gösterin, adını koymayın. Misafir acele etmediğini söylerken eşikte dikiliyorsa okur bunu kendi görür.

İşaretleri okura görünmeden serpmek

İyi bir sürpriz, hiç ipucu bırakmayan bir kutu değildir. Okur sonra bunu görmüştüm diyebilmelidir. İşaret küçük tutulur. Bir karakterin cümleyi yarıda kesmesi, bir nesnenin ikinci kez anılması, birinin saate bakıp bakıp bakmaması yeter. Bu tekrarlar dikkatli okurun kulağına fısıldar. Bağıran işaret ise espriyi önceden bozar.

Abartı, ironi ve tezat burada ölçülü kullanılır. Tezat iki küçük davranışın yan yana durmasıyla çıkar. Siz çelişkinin adını koyarsanız gülüş açıklamaya döner. Okurun payına bir şey kalsın. Pay kalmazsa metin şaka anlatır ama şakayı yaşatmaz. Yaşanan şaka, tarif edilen şakadan daha uzun süre gülümsetir.

Espritiyi geciktirmek ile espriyi unutmak

Geciktirmek, okuru oyalayıp şakayı saklamak değildir. Geciktirmek, esprinin ihtiyaç duyduğu bilgiyi zamanında vermektir. Karakterin neden acele ettiğini bilmezsek kapıdaki tereddüt anlamsız kalır. Önce nedeni kurun, sonra davranışı gösterin, espriyi üçüncü adımda bırakın. Bu sıra okurun zihninde bir raf gibidir. Her bilgi kendi gözüne oturur.

Unutmak başka bir hatadır. Yazar espriyi o kadar geciktirir ki öykü başka konuya kayar. Çay bardağı ilk sayfada kalır, finalde kimse onu hatırlamaz. Bitirmeden bir tur geri dönün. Boşta duran süs metni ağırlaştırır. İşe yaramayan ayrıntıyı ya çıkarın ya da espriye bağlayın. Bağ kurulunca okur, baştaki küçük şeyi yeniden görür ve gülümser.

Son satırda bağırmamak

Son cümle çoğu zaman esprinin kendisi sanılır. Oysa bazen yalnızca kapıyı kapatır. Espri bir önceki cümlede patlamış, son cümle odayı sessiz bırakmış olabilir. Bu sessizlik değerlidir. Okur güldükten sonra bir nefes alır. Nefes alacak yer bırakmazsanız gülüş yarıda kesilir. Kısa öykünün sonu bir alkış anonsu değildir.

Son satırda ünlem biriktirmek, aynı espriyi ikinci kez anlatmak gibidir. İşte tam da buydu demek, okurun kendi gülüşünü açıklar. Açıklanan gülüş solar. Son cümleyi kısa tutun. Yeni bir şaka eklemeyin. Eklemek istiyorsanız o şaka ayrı bir öykünün kapısıdır. Bir metin iki kapanış taşıyamaz. İkincisi birincisini gölgede bırakır.

Yüksek sesle okuma provası

Kısa öyküyü bir kez yüksek sesle okuyun. Nefesin tıkandığı yer, cümlenin uzun kaçtığı yerdir. Gülümseyip geçtiğiniz yer, esprinin oturduğu yerdir. Hiç durmadığınız bir sayfa varsa tempo düzdür. Ortaya küçük bir sürtünme, bir yanlış anlama, bir tekrar koyun. Düz tempo, komik ayrıntıyı da düzleştirir. Okur kayar gider.

Provada şunu sorun: Espriyi çıkarsam öykü ayakta kalır mı? Kalmıyorsa espri süs değil omurgadır, yerini koruyun. Kalıyorsa fazla erken ya da fazla geç duruyor olabilir. Onu karakterin karar verdiği cümleye yaklaştırın. Karar anı gülmecenin doğal adresidir. Bir de metni bir yakınınıza okutun, siz dinleyin. Sizin güldüğünüz yerde o duraksıyorsa cümlede bir kelime eksiktir. O kelime çoğu zaman yalnızca sizin çevrenizin anladığı bir göndermedir. Onu kısaca görünür kılın, ders vermeyin.

Sık sorulan sorular

Espri her zaman sonda mı olmalı? Hayır. Sonda duran espri bir seçenektir, kural değildir. Bazı öykülerde şaka ortada patlar, son cümle sonucu sakince bildirir. Önemli olan, okurun o anda gereken bilgiye sahip olmasıdır.

Kaç espri yeter? Bir ana espri ve en fazla iki küçük işaret çoğu zaman yeter. Her paragrafa bir şaka sıkıştırmak metni vitrin gibi gösterir. Vitrinde bakılır ama oturulmaz.

Komik olmayan bir sahne gülmeceye girer mi? Girer. Gülmece her cümlenin komik olması demek değildir. Ciddi bir bekleyiş, tek bir çelişkiyle gülümsetebilir. O çelişki yoksa metni zorla güldürmeyin.