Abartı, ironi, tezat: Gülmecenin üç temel aracı
Abartı, ironi ve tezat gülmecenin en sık kullanılan araçlarıdır. Her birini örneklerle ve yazarken dikkat edilecek noktalarla anlatıyoruz.
Bir yazının neden güldürdüğünü sorduğumuzda çoğu zaman "bilmiyorum, öyle işte" diyoruz. Oysa gülmecenin arkasında birkaç sağlam teknik yatar. Bunların en yaygın üçü abartı, ironi ve tezattır. Bu araçları tanımak, hem okuduğun gülmeceleri daha iyi çözümlemeni hem de kendi yazılarını daha etkili kılmanı sağlar. Daha önce kısa gülmecenin temel yapısına nasıl espri kurulur yazımızda değinmiştik; şimdi bu yapıyı besleyen araçlara bakalım.
Abartı: Gerçeği büyüterek göstermek
Abartı, bir özelliği ya da durumu gerçekte olduğundan çok daha büyük göstermektir. "Dün o kadar kuyruk bekledim ki sıra bana geldiğinde dükkân başka bir şehre taşınmıştı" cümlesi bunun basit bir örneğidir. Abartı işe yarar çünkü okur gerçeği biliyor ve aradaki mesafeyi komik buluyor. Dikkat etmen gereken nokta, abartının ölçülü olmasıdır: Her cümlede abartı kullanırsan etki kaybolur. Bir cümlede tek bir büyük abartı yeterlidir.
İroni: Söylenenin tersini kastetmek
İroni, söylenen ile kastedilen arasında bir fark bırakır. Yağmurda ıslanmış birine "Hava ne kadar güzel" demek buna bir örnektir. İroninin gücü, okurun ya da dinleyicinin söylenmeyeni fark edebilmesindedir. Bu yüzden ironi, ortak bir bilgiye ya da bağlama dayanır. Yeterli bağlam yoksa okur cümleyi olduğu gibi anlayıp yanlış değerlendirebilir. İroni yazarken tonu net tutmak ve gerekirse küçük bir ipucu bırakmak iyi bir yöntemdir.
Tezat: Birbiriyle uyuşmayanları yan yana koymak
Tezat, birbirine zıt ya da uyumsuz iki şeyi bir arada kullanmaktır. "Bütçesini çok titiz hazırlayan, ama her hafta sonu kendine 'sadece bir kere' demeyi unutmayan bir arkadaşım var" cümlesinde titizlik ile pervasızlık yan yana durur. Tezat, karakterlerin ve durumların çelişkilerini ortaya koyduğu için hem sempatik hem güldürücüdür. Çoğu zaman kimseyi incitmez; çünkü hepimiz kendi içimizdeki çelişkileri taşırız.
Üçünü birlikte kullanmak
Bu araçlar birbirinden kesin çizgilerle ayrılmaz; iyi bir gülmecede genellikle iç içe geçer. Örneğin "Saatlerce planladığım sabah koşusu için yataktan çıkma cesaretini toplamam bütün gün sürdü" cümlesinde hem abartı hem tezat vardır. Yazarken önce hangi aracın öne çıkacağına karar ver, diğerlerini destekleyici olarak kullan.
Yazarken dikkat edilecekler
- Aracı açıklama; okur esprinin içinde kendi kendine bulmalı.
- Abartıyı gerçekle bağlantılı tut.
- İronide kimseyi hedef alma; mümkünse kendini ya da genel durumları ele al.
- Tezatta iki ucu net seç: biri ciddi, biri beklenmedik.
- Yazdığını yüksek sesle oku ve nerede güldüğünü fark et.
Sık sorulan sorular
İroni ile alay aynı şey mi? Hayır. İroni bir söyleyiş biçimidir; alay ise çoğu zaman bir kişiyi küçük düşürmeyi amaçlar. İroni nazikçe de kullanılabilir.
Abartı yalan sayılır mı? Hayır. Abartı, okurun bilerek ve eğlenerek kabul ettiği bir anlatım biçimidir.
Bu araçları öğrenmek için ne yapmalıyım? Sevdiğin gülmeceleri oku ve hangi aracın kullanıldığını not et; ardından aynı yapıyı kendi gözlemlerinle dene.