Anıyı abartınca ne kaybolur

Komik anı, ilk anlatılışında genellikle ölçülüdür. İkinci anlatılışta bir kapı daha eklenir. Üçüncüde yağmur başlar, dördüncüde bütün mahalle karışır. Eklenenler gülüşü büyütmek için gelir, bir noktada inandırıcılığı yer. Yenilen inandırıcılık, gülüşü de küçültür. Bu yazı, o küçülmenin nasıl başladığını anlatır.

İlk hali neden güçlüdür

İlk anlatılış, olanın kendisine yakındır. Yakınlık, dinleyenin güvenini alır. Güven olan kulak, küçük bir terslikte bile güler. Çünkü tersliğin gerçekten olduğuna inanır. İnanç, esprinin gizli ortağıdır.

Ortak gitmesin diye anlatıyı süslemek, güveni tamir etmek değil yıpratmaktır. Yıpranan güven, sonraki doğru cümleyi de şüpheyle dinler.

Eklenen kapı

Abartı genellikle bir kapı daha açmakla başlar. Olay evde olmuştur, anlatıya bir de sokak eklenir. Sokak olayı büyütür gibi durur. Büyüten şey aslında süredir. Süre uzar, asıl terslik incelir. İncelen terslik, sondaki gülüşü geciktirir.

Tatilde kaybolan eşya bu yüzden tek bir nesnede kalır. İkinci nesne, birincinin macerasını paylaşmak zorunda değildir. Paylaşmaya zorlanan nesne, anıyı envantere çevirir.

Dinleyen yüzü ölçü olsun

Karşınızdaki ilk cümlede gülümsüyor, üçüncü eklemede ifadesi düzleşiyorsa ekleme fazla gelmiştir. Düzleşen yüz, nezaket de olabilir. Nezaket, beğeni değildir. Beğeni, genellikle daha erken ve daha kısa bir gülüşte belli olur.

Yüzü tartışmayın. Bir sonraki anlatılışta son eklemeyi çıkarın. Çıkarınca gülüş geri geliyorsa ekleme süstü. Geri gelmiyorsa asıl cümle başka yerde zayıftır. Zayıf yeri süsle çoğaltarak tamir edemezsiniz.

Aynı anıyı her sofrada büyütmeyin

Bir anı, anlatıldıkça şişmeye yatkındır. Şişme, anlatıcının heyecanından gelir. Heyecan kötü değildir. Yine de her sofrada bir kat daha eklemek, anıyı ortak bir masaldan çok kişisel bir destana çevirir. Destan, dinleyenden alkış bekler. Alkış gelmezse anlatıcı alınır.

Alınmak, anının komik olduğunu değil, anlatıcının ona bağlandığını gösterir. Bağlanan anlatıcı, ölçüyü kaybedebilir. Ölçüyü kaybetmemek için anıyı ara sıra hiç anlatmayın. Anlatılmayan hafta, şişmeyi durdurur.

Yazı, ağızdan daha katıdır

Ağızda uçan abartı, yazıda daha büyük durur. Çünkü yazı ertesi gün de oradadır. Orada olan cümle, olmayan yağmuru da gerçek gibi gösterir. Göstermeden önce bir katmanı silin. Silinen katman, genellikle en son aklınıza gelen katmandır. Son gelen, çoğu zaman en şişirilmiş olandır.

Gözlemde seçilen ayrıntı bu silme işinin yöntemidir. Bir omurga kalsın. Omurga yetiyorsa destan gereksizdir.

Sık sorulan sorular

Hiç abartı olmasın mı? Küçük bir vurgu olabilir. Vurgu, olmayan bir olay icat etmiyorsa yalana dönmez. İcat başlayınca anı, anı olmaktan çıkar.

Dinleyen abartıyı fark eder mi? Çoğu zaman eder. Fark edince hemen itiraz etmeyebilir. İtiraz etmemek, inanmak demek değildir. İnançsız gülüş, kısa sürer.

Eski anı yeniden nasıl anlatılır? İlk haline dönün. Kim, nerede, tek terslik. Üçü duruyorsa gülüş de durur. Üçün üstüne eklenen yılların süsü, genellikle fazlalıktır.