Deyim ile atasözünü espride ayırmak

Deyim bir görüntüyü kısaltır. Atasözü bir hüküm bırakır. İkisi de hazır sözdür, ikisi de espride aynı kapıdan girmez. Deyimi eğip bükmek, bir sahneyi kaydırır. Atasözünü eğip bükmek ise bir öğüdün ciddiyetini yoklar. Yoklama nazik kalırsa güldürür. Nazik kalmazsa vaaza ya da alaya döner. Bu yazı, o ayrımı sade tutmak içindir.

Deyim bir resimdir

Deyim, uzun bir hali tek bakışta gösterir. Birinin sabrı, bir işin yarım kalması, bir haberin geç gelmesi. Resim olduğu için espri, resmi biraz çevirerek kurulabilir. Çevirme, kelimenin bir parçasını başka bir eşyayla değiştirmektir. Değişen parça tanıdık kalırsa okur gülümser.

Tanıdık kalmayan değişiklik, deyimi bozar ve yerine özel bir şaka koyar. Özel şaka, deyimin ortak hafızasını kullanmamış olur. Kullanılmayan hafıza, espriyi yalnız bırakır.

Atasözü bir sonuçtur

Atasözü, genellikle olan bitenin üstüne bir hüküm koyar. Hüküm, sofrada ciddiye alınır. Ciddiyeti olduğu gibi tekrar etmek, espri değil hatırlatmadır. Hatırlatma faydalı olabilir, güldürmeyebilir.

Gülmece, hükmü biraz erken ya da biraz yanlış rafa koyunca belirir. Her işin bir vakti vardır denir, sonra vakitsiz olan şey bir çay kaşığı çıkar. Kaşık, hükmü inkâr etmez. Hükmün her kapıya aynı ciddiyetle asılamayacağını gösterir.

İkisini aynı cümlede bağırtmayın

Bir cümlede hem deyimi hem atasözünü eğmek, iki kapıyı birden çalar. Okur hangi kapıdan gireceğini şaşırır. Şaşkınlık uzarsa gülüş gecikir. Geciken gülüş, okurun yolunu tıkayan şeylerden biridir.

Birini seçin. Deyimse görüntüyü kaydırın. Atasözüyse hükmü küçük bir sahneye oturtun. İkisi de metnin başka yerinde, başka bir iş için durabilir. Aynı yerde durursa kalabalık olur.

Hazır söz tembellik de olabilir

Deyim ve atasözü, düşünmeden yazılan cümlenin değneği olabilir. Değnek, her paragrafı taşırsa metin bir sözlük gibi akar. Akan sözlük, sizin gördüğünüz sahneyi örtür. Örtülen sahne, asıl gülmecedir.

Gözlemdeki ayrıntı hazır sözden daha taze olabilir. Taze ayrıntı varsa deyimi ona destek yapın, onun yerine koymayın. Yerini alan deyim, gözlemi emekliye ayırır.

Kırıcı hüküm kurmayın

Atasözünü bir kişiye, bir mesleğe ya da bir mahalleye yapıştırmak, hükmü silaha çevirir. Silah, espri diye sunulabilir. Sunulsa da işi yargılamaktır. Yargı, sofrayı daraltır.

Hüküm bir durumda kalsın. Durum geçince söz de geçsin. Geçmeyen söz, kişinin üstüne yapışır. Yapışan söz, ertesi gün de aynı kişiyi bekler.

Sık sorulan sorular

Her deyim espriye döner mi? Hayır. Bazı deyimler o kadar yıpranmıştır ki kaydırmak bile onları uyandırmaz. Uyanmayan deyimi zorlamayın. Taze bir görüntü arayın.

Atasözünü tersine çevirmek yeterli mi? Tek başına yetmeyebilir. Ters hüküm, bir sahneye oturmazsa yalnızca bir laf oyunu kalır. Sahne, tersliğin neden güldüğünü gösterir.

Yeni deyim uydurulur mu? Uydurulabilir, okur onu hazır söz sanmazsa. Hazır sanılması için ortak bir hafıza gerekir. Hafıza yoksa o cümle sizin cümlenizdir ve kendi başına ayakta durmalıdır.