Gözlem mizahında ayrıntı seçmek

Gözlem mizahı, olmayan bir şeyi icat etmekten çok, olanın içinden bir parçayı seçmektir. Seçilmeyen parçalar da gerçektir. Gerçek olmaları, hepsinin yazıya girmesini gerektirmez. Giren fazla parça, sahneyi envantere çevirir. Bu yazı, envanter ile espri arasındaki seçimi anlatır.

İşe yarayan ayrıntı

İşe yarayan ayrıntı, sahnenin dengesini biraz bozar. İki kez çalan zil, ters duran şemsiye, adı yazılmamış kap. Bunlar bir sonraki cümleye kapı açar. Kapı açmayan ayrıntı, yalnızca dekordur. Dekor güzel olabilir. Güzel dekor, her zaman gülmece taşımaz.

Seçerken sorun: Bu cümleyi çıkarsam olay değişir mi? Değişmiyorsa ayrıntı süstür. Değişiyorsa omurgaya yakındır. Omurgaya yakın olanı büyütün, süsü inceltin.

Çok doğru, az komik

Bir sahneyi eksiksiz anlatmak, doğru olabilir ve yine de güldürmeyebilir. Eksiksizlik, okurun gözünü yorar. Yorgun göz, ters duran şemsiyeyi kaçırır. Kaçırılan şemsiye, yazının asıl işiydi.

Köşe yazısı kontrolü bu yorgunluğu kapıda yakalar. Tek konu, tek ayrıntı, kısa son. Gözlem de aynı disipline razı olursa güldürür. Razı olmazsa rapor olur.

Kişiyi değil durumu seçin

Gözlem, birinin yürüyüşünü, kıyafetini, yaşını malzeme yaparsa çabuk kırar. Kırılan yerde doğruluk da tartışılır. Çünkü hedef olan kişi, sizin gördüğünüzü başka türlü yaşamıştır. Durum ise paylaşılır. Poşet yırtılır, kapı dar gelir, anons geç duyulur.

Kendinle dalga geçmenin sınırı aynı kapıdadır. Sizin haliniz de bir durum olarak yazılsın, bir kusur listesi olarak değil. Liste, gözlem değil hükümdür.

İki ayrıntı yan yana gelince

Bazen tek başına duran bir not gülümsetmez. Yanına başka bir günün notu gelince gülümser. İlk gün şemsiye alınır, ikinci gün hava açıktır, üçüncü gün şemsiye evde unutulur ve yağmur başlar. Bu üçlü, abartı değildir. Seçilmiş bir tekrardır.

Üçten fazlası genellikle şişirir. Şişirme, gözlemi fıkra yarışına çevirir. Yarışta kazanan cümle, inandırıcılığı kaybeder. Kaybedilen inandırıcılık, gülüşü de kısaltır.

Bakmayı ertelemeyin

Ayrıntı akşam hatırlanınca süslenir. Süs, seçim gibi görünür ama çoğu zaman icattır. İcat kötü değildir, yeter ki gözlem diye sunulmasın. Gözlem diye sunulan icat, okurda küçük bir güven kırığı bırakır.

Bu yüzden notu aynı gün düşün. Ertesi gün seçin. Seçmek, hatırlamanın işi değil, ayıklamanın işidir. Ayıklanan yazı, daha az cümleyle daha çok şey gösterir.

Sık sorulan sorular

Gözlem her zaman komik midir? Hayır. Bazı ayrıntılar yalnızca dokunaklı ya da yalnızca sıradandır. Onları zorla güldürmek, hem dokunaklılığı hem gülüşü bozar.

Ne kadar ayrıntı yeter? Kısa yazıda bir omurga, en fazla bir destek. Destek, omurgayı açıklamak için değil, ona bir kapı açmak için durur.

Fotoğraf notun yerini tutar mı? Bazen hatırlatır. Yüz izinsiz çekilmişse not daha temizdir. Eşyanın kendisi, yüz olmadan da anlatılır.