Kendinle dalga geçmenin sınırı

Kendinle dalga geçmek, başkasını hedef yapmadığı için güvenli sanılır. Her zaman güvenli değildir. Kendi halinizi bir kez eğip bükmek sahici durur. Her cümlede kendinizi küçültmek ise bir maskeye dönüşür. Maske, okuru da sizi de yorar. Bu yazı, o maske ile sahici gülmece arasındaki sınırı anlatır.

Bir huy yeter

Geç kaldınız, anahtarı ters çevirdiniz, çayı şekersiz sandınız. Bunlardan biri, bir yazının omurgası olur. Üçünü birden sıralamak, kendinizi bir kusur listesine çevirir. Liste güldürmez, özür diler. Özür, gülmecenin kapanışı değildir.

Karakteri abartırken söylenen ölçü burada da geçerlidir. Siz de bir karaktersiniz. Tek huy büyüsün, öteki huylar o gün sahnede olmasın.

Küçümseme ile şaşkınlık

Şaşkınlık, olanı olduğu gibi görmektir. Küçümseme, olanın üstüne bir hakaret eklemektir. Ben ne kadar da beceriksizim demek, şaşkınlığı hakarete çevirir. Hakaret size yönelmiş olsa da okur huzursuz olur. Huzursuz okur, gülmekte zorlanır.

Olanı bırakın. Anahtar ters döndü, siz bir saniye durdunuz, doğru yönü buldunuz. Bu kadar. Yeteneksizim cümlesi, sahneyi karartır. Kararan sahnede espri görünmez.

Okuru da sürüklemeyin

Kendinizle gülerken herkesi aynı kefeye koymak başka bir sınırı aşar. Siz geç kaldınız diye bütün bir mesleği, bütün bir yaşı, bütün bir mahalleyi geç kalmakla suçlamayın. Suçlama, kişisel şakayı genelleştirirken yapılan eski bir hatadır.

Kişisel hikâyeyi genelleştirmek ortak bir eşya bulmaktır, ortak bir suç değil. Eşya bulunursa okur kendini görür. Suç bulunursa okur kenara çekilir.

Tekrar bir üslup olmasın

Her yazınız aynı kapıdan, ben yine mahcup oldum diye girerse üslup donar. Donan üslup, yeni ayrıntıyı da eski özre benzetir. Okur daha ilk cümlede sonu bilir. Bilinen son, samimiyeti taklide çevirir.

Ara sıra düz bir gözlem yazın. Kendinizi hiç küçültmeden, yalnızca bir nesneyi anlatın. Bu ara, maskeyi çıkarır. Maske çıkınca sonraki şaka daha inandırıcı olur.

Bir yakınınıza okutun

Sıcakken her özür komik gelir. Bir yakınınız metni dinlesin. Yüzü düşüyorsa küçümseme fazladır. Gülümsüyorsa şaşkınlık yerindedir. Yüz, sizin niyetinizden daha dürüst bir ölçü olabilir.

Düşen yüzü tartışmayın. Cümleyi kısaltın. Kısaltınca espri ölüyorsa espri zaten hakaretin üstüne kurulmuş demektir. O zaman başka bir ayrıntı seçin. Seçmek, kendinize de nezakettir.

Sık sorulan sorular

Kendimle dalga geçersem kimse kırılır mı? Başkası doğrudan kırılmayabilir. Siz yorulabilirsiniz. Sürekli küçülen anlatıcı, bir süre sonra sahici ayrıntıyı da göremez.

Öz eleştiri gülmece sayılır mı? Sayılabilir, bir hükme dönüşmezse. Hüküm, ben kötüyüm demektir. Gülmece, bu sefer anahtar ters döndü der. İkisi aynı cümle değildir.

Sahne ile yazı aynı sınırda mıdır? Yakındır. Sahnede ses yükselince küçümseme daha sert duyulur. Yazıda ise cümle kalır, ertesi gün de okunur. Kalan cümle, daha dikkatli olmalıdır.