Çeviri esprisi neden tutmaz

Bir espri kendi dilinde güldürür çünkü ses, deyim ya da ortak bir hafıza ona yer açmıştır. Başka dile kelimesi kelimesine taşınınca yer kaybolur. Kaybolan yerde cümle doğru olabilir, yine de kimse gülmez. Gülmemek, çevirenin başarısızlığı olmak zorunda değildir. Espri, bazen taşınamaz. Bu yazı, taşınamayanı zorlamadan neyin taşınabileceğini anlatır.

Ses kapıda kalır

Eş sesli kelime, bir dilin içindeki tesadüftür. Öteki dilde aynı tesadüf yoktur. Yokluğu bir dipnotla anlatmak, espriyi dersliğe taşır. Derslik, gülüşün oturduğu yer değildir.

Eş sesli espri bu yüzden kendi dilinde kurulur. Kurulduğu yerden çıkarılınca yalnızca bir açıklama kalır. Açıklama, şakanın gölgesidir. Gölge, asıl ışığı getirmez.

Deyim rafı değişir

Her dilin kendi rafları vardır. Bir raftaki görüntü, öteki dilde başka bir çekmeceye konmuştur. Aynı çekmeceyi zorla açmak, deyimi tuhaf bir çeviri kokusuna boğar. Koku, okurun dikkatini espriden çevirir.

Deyim ile atasözü bu rafın yerli halidir. Çeviride raf bulunamıyorsa deyimi bırakın. Bırakılan deyimin yerine, o dilde zaten gülen bir görüntü koyun. Görüntü bulunamıyorsa cümle sussun.

Durum daha taşınabilir

Yanlış kapı, geç kalan misafir, ters duran şemsiye. Bunlar bir dilin özel sesine bağlı değildir. Bağlı olmadığı için başka bir dilde de benzer bir sahne kurabilir. Kurulan sahne, eski esprinin kopyası değil, aynı durumun yeni cümlesidir.

Yeni cümle, eski cümlenin kelimelerini taşımak zorunda değildir. Zorunluluk, çeviriyi tutsak eder. Tutsak çeviri, gülmek yerine aslına sadık kalmaya çalışır. Sadakat, her espride erdem olmayabilir.

Ortak hafıza taşınmaz

Bir mahallenin, bir programın, bir sofranın iç şakası, o hafızayı bilmeyen kişide susar. Başka dile çevrilince suskunluk büyür. Büyüyen suskunluğu dipnotla tamir etmek, şakayı daha da uzatır. Uzayan şaka, iç şaka olmaktan çıkar, bir açıklama metnine döner.

Dışarıda kalacak espriyi çevirmeyin. Çevrilecek olan, dışarıdaki kişinin de görebileceği durumdur. Durum yoksa o cümle o dilde yeni baştan kurulmalıdır. Kurulamıyorsa o espri o dilde yoktur. Yokluğu bir kusur değildir.

Yeniden yazmak, çevirmekten başka iştir

Bazen en dürüst yol, espriyi çevirdiğimi söylemeden yeni bir espri yazmaktır. Yeni espri, aynı duyguyu taşıyabilir. Taşımıyorsa zorla benzetmeyin. Benzetilen espri, iki dilde de yarım kalır.

Yarım kalan cümleyi yayımlamadan önce bir kişiye okutun. O kişi kaynak dili bilmiyorsa daha iyi. Bilmeden gülüyorsa durum taşınmıştır. Gülmüyorsa dipnot eklemeyin. Cümleyi değiştirin ya da çıkarın.

Sık sorulan sorular

Hiçbir espri çevrilemez mi? Duruma yaslananlar daha kolay taşınır. Sese ve özel hafızaya yaslananlar çoğu zaman taşınmaz. Taşınmaz demek, değersiz demek değildir. Kendi dilinde değerlidir.

Dipnot komik olabilir mi? Nadiren. Dipnot, gülüşü geciktirir. Geciken gülüş, genellikle açıklamanın kendisine değil, sabra gider. Sabır, esprinin yerine geçmez.

Makine çevirisi şakayı korur mu? Kelimeyi taşıyabilir, yeri taşımayabilir. Yer kaybolunca şaka da kaybolur. Kaybı görmek için çeviriyi yüksek sesle, kaynak metne bakmadan okumak gerekir.