Sessiz filmde bedenin mizahı

Sessiz film, sözü perdeye yazı olarak ara ara bırakır. Asıl cümle ise bedendedir. Bir adım, bir bakış, bir eşyanın yanlış yerde durması. Bu üçü, farklı dillerden seyircinin de kapıyı bulmasını sağlar. Kapı her jestte aynı genişlikte açılmaz. Bu yazı, o kapının nasıl kurulduğunu anlatır. Tek bir oyuncunun hayatını özetlemez.

Beden bir cümledir

Söz yoksa omuz, diz ve şapka yüklemi taşır. Yüklem sade olursa okunur. Her uzuv birden bağırırsa perde kalabalıklaşır. Kalabalık perdede seyirci hangi hareketin şaka olduğunu seçemez. Seçememek, gülüşü geciktirir.

Bir hareket seçilir. Şapka düşer, göz onu takip eder, el geç kalır. Geç kalan el, bütün bir kişiliği anlatabilir. Anlatması için ikinci bir bağırışa gerek yoktur.

Bakış zamanı tutar

Sessiz perdede bakış, duraklamanın yerini tutar. Karakter bir nesneye bakar, seyirci de bakar, sonra sonuç gelir. Bakış yoksa sonuç erken düşer. Erken düşen sonuç, şakayı bir kazaya benzetir. Kaza endişe doğurur. Endişe, gülüşün yerini alır.

Bedensel komedi ile sözlü komedi bu zamanlamayı bugün de kullanır. Söz eklenince bakış bazen ihmal edilir. İhmal, hareketi alelacele bir düşüşe indirger.

Eşya ortak dildir

Merdiven, kapı, şapka, bir tepsi. Bunlar birçok seyircinin tanıdığı eşyalardır. Tanıdık eşya, çeviri istemez. İstemediği için sessiz komedi, yazının ulaşamadığı yere de gidebilir. Gidiş, her eşyayı aynı anda sahneye yığmak değildir. Bir eşya, bir dengesizlik.

Yazısız karikatür kâğıtta benzer bir iş görür. Perde hareket eder, kâğıt durur. Duran ile yürüyen, aynı sadelikten beslenir.

Abartının sınırı

Sessiz filmde abartı, uzak sıranın da görmesi için büyümüştür. Büyüme bir araçtır. Araç, gerçek bir incinme hissine dönüşürse seyirci gülmez. Gülmemek, o saniyenin doğru tepkisidir. Doğru tepkiyi alkışsızlık diye okumak, ölçüyü kaçırır.

Küçültücü taklit de aynı sınırı aşar. Bir yürüyüşü, bir bedeni alay için büyütmek, sessiz olsa da sözlü bir hakaretten daha masum değildir. Masumiyet, sesin yokluğundan gelmez. Hedefin seçiminden gelir.

Bugün ne kalır

Sesli film, sözü geri getirdi. Söz, bedenin işini tamamen almadı. İyi bir komedi sahnesi hâlâ bir bakışla bekler, bir eşyayla sapar, sonra ancak gerekirse konuşur. Konuşma erken gelirse bedenin kurduğu cümle yarım kalır.

Evde kısa bir sahne denerken de bu sıra işe yarar. Önce hareket, sonra bakış, en son gerekirse bir kelime. Kelime her şeyi baştan anlatıyorsa hareket gereksiz kalmıştır. Gereksiz kalan hareketi değil, fazla gelen kelimeyi kesin.

Sık sorulan sorular

Sessiz film bugün sıkıcı mıdır? Her seyirci için aynı cevap yoktur. Sıkıcı gelen, bazen perdenin kendisi değil, bugünün acele tempo alışkanlığıdır. Kısa bir bölüm, bütün bir geceyi zorlamaktan daha adil bir başlangıçtır.

Yazı kartları şakayı bozar mı? Uzun kart, bedenin işini çalar. Kısa kart, yalnızca eksik bir bilgiyi verir. Bilgi bedende zaten varsa kart susabilir.

Her kültür aynı jesti aynı okur mu? Hayır. Selam, mesafe ve mahremiyet değişebilir. Değişeni bilmeden evrensel ilan etmek, tek bir seyircinin gözünü bütün perde sanmaktır.