Paylaşılan anı ile tek başına utanç
Birlikte gülünen bir anı ile yalnızca bir kişinin utandığı anının nasıl ayrıldığını ve hangisinin anlatılacağını karşılaştırır.
Bazı anılar sofrada herkesi aynı anda gülümsetir. Bazıları yalnızca bir kişinin yüzünü ısıtır, ötekinin yüzünü düşürür. İkisi de komik diye anlatılabilir. İkincisi anlatılınca gülüş ortaklığını kaybeder. Bu yazı, o iki anıyı ayırmak içindir.
Ortak gülüş nasıl anlaşılır
Anının içindeki herkes, o an gülümseyebilmişse anı paylaşılandır. Gülümseme sonradan da sürebilir. Sürmüyorsa, yani biri hâlâ o anıyı duymak istemiyorsa paylaşım bitmiştir. Bitmiş paylaşımı eski bir kahkaha gerekçesiyle sürdürmek, rızayı yok sayar.
Yok sayılan rıza, espriyi doğru olsa bile ağırlaştırır. Ağır espri, sofrada bir kişiyi yalnız bırakır. Yalnız kalan kişi, gülüşün dışındadır. Dışarıda kalan gülüş, komik anı olmaktan çıkar.
Tek başına utanç
Utanç, birinin isteği dışında görüldüğü andır. Yanlış bir cümle, açık kalan bir hal, başkasının önünde şaşırma. Bunu anlatmak, anlatıcıya kolay gelir çünkü kendi utancı değilse mesafe vardır. Mesafe, incelik sanılır. İncelik değildir. Mesafe, hedefi daha rahat göstermeye yarar.
Anlatmadan önceki liste tam bu kapıda durur. Utanacak kişi masadaysa susun. Masada değilse de ertesi gün o anıyı onun ağzından duyacağı ihtimalini düşünün. İhtimal rahatsız ediyorsa anı evde kalsın.
Anlatıcının kendi utancı
Kendi utancınızı anlatmak, başkasınınkini anlatmaktan daha geniş bir kapıdır. Yine de her utanç sahne istemez. Küçük bir şaşkınlık anlatılabilir. Sizi uzun süre inciten bir hal, alkış için yeniden açılmamalıdır. Açılan hal, gülüş bitince de ortada kalır.
Kendinle dalga geçmenin sınırı burada yeniden işe yarar. Şaşkınlık ile küçümseme ayrıdır. Küçümseme kendinize yönelse bile sofrayı huzursuz eder.
Birlikte düzelen anı
Bazı utançlar, o anda birlikte düzelir. Biri yanlış kapıyı açar, öteki kapıyı tutar, ikisi de güler. Bu, paylaşılan anıdır. Çünkü düzeltme de ortaktır. Ortak düzeltme, sonradan anlatılınca da kimseyi tek başına bırakmaz.
Düzeltme yoksa, yani biri gülmüş öteki susmuşsa o anı paylaşılmış sayılmamalıdır. Suskunluk, izin değildir. İzin, açık bir rahatlıktır. Rahatlık yoksa anlatı da yoktur.
Yazıda daha temkinli olun
Söz uçar, yazı kalır. Sofrada bir kez anlatılıp unutulan utanç, yazıda aranabilir hale gelir. Aranabilir utanç, hedef olan kişi için daha ağırdır. Bu yüzden yazı, sözden bir kat daha seçici olmalıdır.
Seçici olmak, her anıyı silmek değildir. Paylaşılan, birlikte gülünen, kimseyi sonra yalnız bırakmayan anı kalabilir. Kalan anı, az da olsa daha uzun yaşar.
Sık sorulan sorular
Herkes gülüyorsa sorun yok mu? O anda herkes gülüyor olabilir. Biri sonradan rahatsız olduysa gülüş izin sayılmaz. Rahatsızlık duyulunca anıyı dolaşımdan çıkarmak gerekir.
Utanç hiç anlatılmasın mı? Kendi küçük şaşkınlığınız anlatılabilir. Başkasının istemediği hali anlatılmasın. Ayrım, kimin yüzünün ısındığıdır.
Anıyı değiştirerek anlatmak olur mu? Kimliği dağıtmak, hedefi silmek için olabilir. Utancı yerinde bırakıp yalnızca adı çıkarmak, genellikle yetmez. Yetmiyorsa anının kendisini bırakın.