Ortaoyununda Kavuklu ile Pişekâr

Ortaoyunu, dört duvarı olmayan bir sahnenin üstünde yürür. Seyirci çemberin kenarında oturur, oyun ortaya kurulur. Perde inip kalkmaz. Işık sönmez. Gülmece, iki tipin birbirinin sözünü tutmasından doğar: Pişekâr ve Kavuklu. Bu yazı o ikilinin nasıl güldürdüğünü, uydurma tarih dökmeden anlatır. Karagöz ile Hacivat gölge perdesinin çiftidir. Ortaoyunu ise açık havada, canlı bedenle oynanan akrabadır.

Meydanın ortası

Oyun bir meydanda, bir avluda ya da seyircinin çevrelediği boş bir alanda oynanır. Dekor ağır değildir. Bir paravana, bir minder, bazen yeniçeri ağasının oturduğu köşe yeter. Sahne her yönden görüldüğü için oyuncu sırtını uzun süre dönemez. Yüz, sözün yarısıdır. Bu açıklık, fısıltıyı değil konuşmayı sever.

Müzik de alanın parçasıdır. Davul ve zurna, girişi haber verir, arası açar, coşkuyu taşır. Seyirci ne zaman güleceğini yalnızca sözden değil, bu ritmin gevşediği andan da anlar. Ritmi bilen oyuncu, espriyi vuruşun aralığına bırakır.

Pişekâr kapıyı açar

Pişekâr genellikle düzeni kuran taraftır. Seyirciye döner, oyunun çerçevesini çizer, Kavuklu ile konuşurken daha düzgün, daha iddialı bir dil kullanır. Onun cümlesi uzun ve süslü olabilir. Bu süs boşuna değildir. Kavuklu o süsü yanlış anlayacak, eğip bükecek ya da fazla ciddiye alacak bir zemin bulur.

Pişekâr olmasa Kavuklu'nun şaşırması havada kalır. Düz anlatan biri olmadan çarpıtanın işi görünmez. İkili bu yüzden bir tartışma değil, bir düzendir. Biri ipi gerer, öteki ipin üstünde yürürken kelimeyi düşürür. Düşen kelime gülmecenin taşıdır.

Kavuklu sözü eğip büker

Kavuklu adını başlığından alır. O, Pişekâr'ın düz cümlesini eş sesli bir kelimeyle, yanlış bir işitmeyle ya da aşırı somut bir yorumla dağıtır. Pişekâr bir iş söyler, Kavuklu o işi mutfaktaki bir tencereye benzetir. Benzetme kaba değilse salon güler. Kaba olursa gülüş yerine huzursuzluk gelir. Gelenekteki güç, kaba şamardan çok kelime oyunundadır.

Bu yanlış anlama rastgele değildir. Oyuncu hangi kelimenin iki anlama gelebildiğini bilir. Bilmeden yapılan tekrar, sadece gürültü olur. Bilerek yapılan tekrar ise seyirciye bir bilmece duygusu verir. Seyirci, ikinci anlamı Kavuklu söylemeden bir an önce sezerse gülüş daha tatlı olur.

Doğaçlamanın sınırı

Ortaoyunu ezberden okunan bir metin gibi durmaz. İskelet bellidir, sözler o günün meydanına göre esner. Seyirciden biri öksürür, satıcı sesi karışır, hava bozulur. Oyuncu bu sesi yok saymak yerine bir cümleyle içeri alabilir. Alma işi nazik olmalıdır. Seyirciyi teşhir etmek, açık havadaki gülmeceyi kıracak bir sertliğe çevirir.

Meddahın tek kişilik anlatısı da doğaçlamayı sever. Ortaoyununda doğaçlama iki ağız arasında bölüşülür. Biri söyler, öteki saptırır. Saptırma sınırsız değildir. Hikâyenin ucu kaybolursa çember dağılır. İyi oyuncu, güldürdükten sonra ipi yeniden Pişekâr'ın eline verir.

Bugün ne işe yarar

Günümüzde herkes ortaoyunu oynamaz. Yine de ikilinin düzeni tanıdıktır. Biri durumu anlatır, öteki o durumu eğip büker. İkili skeçler, bazı stand-up diyalogları ve hatta iyi yazılmış bir karikatür altyazısı aynı teraziyi kullanır. Düz olan ile çarpıtan yan yana gelince gülmece belirir.

Bu düzeni evde denemek de mümkündür. Bir kişi haberi düzgün anlatsın, öteki tek bir kelimeyi yanlış anlasın. Kırıcı taklit yok, küçük düşürme yok. Yalnızca dilin kaygan yerine bakılsın. Ortaoyununun bize bıraktığı asıl ders budur: gülmece, başkasının açığını aramaktan çok, sözün iki anlama birden gelmesinden doğar.

Sık sorulan sorular

Kavuklu ile Pişekâr düşman mıdır? Hayır. Onlar bir düzenin iki ucudur. Biri kurar, öteki dağıtır. Dağıtma olmasa oyun düz bir konuşmaya döner. Kurma olmasa şaşırma anlamsız kalır.

Ortaoyunu Karagöz ile aynı şey mi? Değildir. İkisinde de ikili bir çatışma ve söz oyunu vardır. Karagöz gölge perdesinde oynar. Ortaoyunu açık alanda, oyuncuların bedeniyle oynanır.

Günümüzde izlenebilir mi? Gelenek zaman zaman sahnede ve şenliklerde sürer. Her şehirde her hafta oyun vardır demek doğru olmaz. Merak eden, yerel kültür programlarına ve tiyatro duyurularına bakabilir.