Köy seyirlik oyununda gülmece

Köy seyirlik oyunu, birbirini tanıyan insanların ortak bir alanda güldüğü bir düzendir. Oyuncu ile seyirci aynı sokaktan olabilir. Bu tanışıklık, şakayı hem kolaylaştırır hem de sorumluluk yükler. Kolaylık, herkesin tipi çabuk tanımasındadır. Sorumluluk, tanınan kişiyi teşhir etmemektedir. Bu yazı, o dengenin gülmeceye nasıl yaradığını anlatır. Tek bir köyü başlangıç ilan etmez, çünkü bu oyunlar yöreden yöreye değişerek yaşamıştır.

Tanıdık seyirci

Şehir salonunda seyirci çoğu zaman yabancıların toplamıdır. Seyirlik oyunda ise bakan kişi, oynayanın komşusu olabilir. Komşu, uzun bir tanıtıma ihtiyaç duymaz. Bir yürüyüş, bir selam, bir abartılı öksürük yeter. Yeterli olan bu kısalık, oyunu çabuk ısıtır.

Isınan oyun, tanıdıklığı silah yapmamalıdır. Herkesin bildiği bir açığı sahnede büyütmek, alkış getirse de ertesi gün sofrayı böler. Bölünen sofra, oyunun ortaklığını bitirir. Ortaklık bitince gülmece de bir kişinin yükü olur.

Tip, kişi değildir

Bu oyunlarda sık görülen şey, belli bir huydur. Acele eden, her söze karışan, fazla resmi duran. Huy bir tipe dönüşür. Tip, salondaki tek bir komşunun adı değildir. Ad takılırsa oyun dedikoduya kayar.

Tipin gücü, birçok kişide izi olmasıdır. İz, teşhir değildir. Herkes kendinden bir parça görür, kimse tek başına sahnede kalmaz. Bu pay, karakteri abartırken bırakılan insan payına benzer. Pay yoksa tip bir maskeye döner.

Doğaçlama sınır ister

Seyirlik oyun çoğu zaman tam kilitli bir metin gibi durmaz. O günün bir olayı, bir ses, bir geç kalan misafir cümleye girebilir. Giren şey, oyunun iskeletini unutturmamalıdır. İskelet unutulursa söz gezintiye çıkar.

Tuluattaki doğaçlama da aynı dengeyi arar. Akraba biçimlerdir, aynı oyun değildir. Köy seyirliğinde mahalle daha yakındır. Yakın mahalle, şakanın ertesi güne kalacağını unutturmamalıdır.

Mevsim ve toplanma

Birçok anlatımda bu oyunlar bir düğünün, bir bayramın ya da uzun bir kış gecesinin etrafında anılır. Tarih her yörede aynı takvime oturmaz. Oturtmaya çalışmak, yaşayan bir biçimi tek bir maddeye sıkıştırmaktır. Sıkıştırmadan söylenebilecek şey şudur: Oyun, insanların zaten bir arada olduğu zamanda daha kolay kurulur.

Bir arada olmak, dekorun yerini tutabilir. Az eşya, çok yüz. Yüzler birbirini tanıdığı için küçük bir işaret büyük bir gülüş doğurur. Yabancı bir salonda aynı işaretin açıklamaya ihtiyacı olabilir.

Bugün ne taşınır

Bu oyunları olduğu gibi kopyalamak şart değildir. Taşınacak ders, tanıdıklar arasında şakanın sınırıdır. Mahallede, ailede, uzun yıllardır aynı masada oturan arkadaşlarda da aynı sorumluluk vardır. Gülüş ortak kalsın, bir kişi ertesi gün dışarıda kalmasın.

Ortak kalan gülüş, tip ile kişi arasındaki ayrımı korur. Ayrım korunursa seyirlik oyun yalnızca geçmişin bir hatırası değil, bugünün de bir nezaket ölçüsü olur.

Sık sorulan sorular

Her köyde aynı oyun mu oynanırdı? Hayır. Adlar, tipler ve toplanma zamanları değişir. Ortak olan, tanıdık bir topluluğun az eşyayla güldürme biçimidir. Tek örnek, bütün geleneği temsil etmez.

Metinler bugün duruyor mu? Bir kısmı derlenmiştir, bir kısmı sözlü hafızadadır. Derlenen her metin, oynandığı günün tamamı değildir. Doğaçlama, kâğıda geçmeyebilir.

Şehirde de kurulur mu? Kurulabilir. Tanışıklık ve ortak bir huy varsa biçim yaşar. Tanışıklık yoksa aynı şaka açıklama ister. Açıklama uzarsa oyun başka bir türe kayar.