Tuluatta doğaçlama nasıl ayakta durur

Tuluat, bütünüyle başıboş bir konuşma değildir. Oyuncunun elinde ince bir iskelet vardır. İskelet, kimlerin karşılaşacağını ve işin nereye varacağını bilir. Sözler ise o akşamın nefesine göre uzar, kısalır, yer değiştirir. Bu yazı, o dengenin nasıl güldürdüğünü anlatır. Ortaoyunundaki Kavuklu ile Pişekâr açık alanın ikilisidir. Tuluat, bu doğaçlama aklın sahne üstündeki akrabasıdır.

İskelet neden gizlidir

Seyirci iskeleti görmek zorunda değildir. Görmesi gereken, karşılaşmadır. Bir yanlış anlama, bir kapı, bir haber. Haber baştan belliyse oyuncu sözü o haberin etrafında döndürebilir. Haber hiç yoksa söz, güzel cümlelerden oluşan bir gezintiye döner. Gezinti eğlenceli olabilir ama dağılır.

İskeleti çok sıkı tutmak da doğaçlamayı öldürür. Her cümle kilitliyse oyuncu o akşamın aksiliğini içeri alamaz. İçeri alınmayan aksilik, kapıda bir gürültü olarak kalır. Tuluat, kapıdaki gürültüyü bazen içeri buyur eder.

Söz o akşama aittir

Aynı iskelet iki gece oynanınca iki ayrı hava çıkar. Birinde seyirci çabuk güler, söz kısalır. Ötekinde gülüş geç gelir, oyuncu bir örnek daha ekler. Eklenen örnek, iskeleti değiştirmez. Yalnızca yolu uzatır. Yol, varılacak yeri unutturmamalıdır.

Bu yüzden tuluat, ezberden okunan bir metin gibi prova edilmez. Yine de hiç prova edilmez demek yanlış olur. Oyuncular birbirinin kapısını bilir. Kapı, repliğin kendisi değil, sıranın kimde olduğudur. Sıra belli değilse doğaçlama, söz kesmeye döner.

Seyirci odaya dahildir

Tuluatta seyirci duvar değildir. Öksürük, geç kalan bir kişi, dışarıdan gelen bir ses, bazen cümleye misafir olur. Misafir etmek ile teşhir etmek ayrıdır. İyi oyuncu sesi içeri alır, kişiyi hedef yapmaz. Hedef yapınca gülüş ortaklığını kaybeder.

Meddahın tek kişilik sahnesi de dinleyiciyi yanına alır. Tuluatta bu alışveriş birkaç ağız arasında bölüşülür. Bir oyuncu seyirciye döner, öteki o dönüşü yanlış anlar. Yanlış anlama, davetsiz bir hakaret değil, kelimenin kaymasıdır.

Güncel sözün sınırı

Doğaçlama, o günün sözünü içeri almak ister. Güncel bir laf, yerinde durursa salon uyanır. Yerinde durmazsa ertesi hafta anlamsız kalır. Tuluatın dayanıklı tarafı, güncellikten çok durumun kendisidir. Yanlış kapı, fazla ciddi bir unvan, iki anlamı olan bir kelime. Bunlar haftaya da güldürür.

Güncel sözü seçerken kırıcı olmamak da işin parçasıdır. Salonda olmayan birini uzun uzun çekiştirmek, kolay bir alkış getirebilir. Kolay alkış, oyunun iskeletini unutturur. İskeletsiz alkış, tuluat değil, bağırıştır.

Bugün ne öğrenilir

Günümüzde her topluluk tuluat oynamaz. Yine de denge öğreticidir. Bir toplantıda, bir skeçte, bir ev oyununda da iskelet ile serbest söz yan yana durabilir. İskelet nereye varılacağını bilir. Serbest söz, oraya o günün cümlesiyle gider.

Bunu denemek için uzun bir gelenek tarihi ezberlemek gerekmez. İki kişi bir olayı baştan konuşsun, cümleleri kilitlemesin, sonucu unutmasın. Sonuç unutulursa gezinti başlar. Cümle kilitlenirse doğaçlama susar. İkisinin ortası, tuluatın hâlâ canlı olan dersidir.

Sık sorulan sorular

Tuluat tamamen metinsiz midir? Hayır. Konunun iskeleti vardır. Kilitli olan her cümle değildir. İskeletsiz konuşma, tuluatın adını taşısa da dağılır.

Ortaoyunu ile aynı şey mi? Akraba sayılırlar, aynı oyun değildir. İkisinde de doğaçlama ve yanlış anlama vardır. Oynanma biçimi, mekân ve tipler birbirinin kopyası değildir.

Yeni başlayan doğaçlamayı nasıl dener? Kısa bir olay seçin, sonucu bir cümleyle yazın, aradaki sözleri serbest bırakın. Süre uzarsa sonuca dönün. Dönüş, dağılmayı durdurur.