Bektaşi fıkralarında zıtlığın yeri

Bektaşi fıkraları, bir inancı alay konusu etmek için anlatılmaz. Sözlü gelenekte dolaşan bu anlatılar, çoğu zaman şişkin bir ciddiyeti sade bir cevapla indirir. İndirilen şey iman değil, gösteriştir. Bu ayrım korunursa fıkra güldürür. Korunmazsa kırar. Bu yazı, zıtlığın bu fıkradaki yerini o ayrımı gözeterek anlatır.

Ciddi söz, sade cevap

Birçok örnekte soru süslü, cevap yalındır. Süslü soru uzun bir unvan, ağır bir öğüt ya da herkesin önünde sorulmuş bir imtihan gibi durur. Cevap ise mutfağa, yola, bir lokmaya iner. İniş, beklenmedik olduğu için gülümsetir. Gülüş, cevap sahibinin kurnazlığından çok, sorunun fazla şişmiş olmasından gelir.

Şişkin olmayan bir söze aynı inişi yapmak haksızlık olur. Fıkra, güçsüz olana değil, gösterişe takılırsa dayanıklı kalır. Gösteriş yoksa fıkra da susmalıdır.

Zıtlık bağırmadan durur

Zıtlık, iki cümlenin yan yana gelmesidir. Birinci cümle gökyüzünü gösterir, ikinci cümle yerdeki taşı. Taş, gökyüzünü inkâr etmez. Sadece sorunun o kadar yukarıda olmadığını hatırlatır. Hatırlatma kısa olursa çalışır. Uzun bir nutuk olursa zıtlık vaaza döner. Vaaz, fıkranın işi değildir.

Nasreddin Hoca fıkralarındaki mantık bu sadelikle akrabadır. İki gelenek aynı kişi değildir. Ortak olan, beklenen rafın dışında duran cevaptır. Ortaklık, birini ötekinin kopyası yapmaz.

Anlatımın nezaketi

Bu fıkralar ağızdan ağıza değişir. Tek bir doğru metin ilan etmek, geleneğin tabiatına uymaz. Anlatıcı yine de bir seçim yapar. Seçim, inanan insanı küçük düşürmek olmamalıdır. Küçük düşüren anlatım, zıtlığı kolay alkışa çevirir. Kolay alkış, fıkranın ince yerini örter.

İnce yer şudur: Cevap, soruyu soran kişiyi değil, sorunun havasını düzeltir. Hava düzelince herkes aynı sofrada kalabilir. Sofradan birini kovmak, fıkrayı kavga hikâyesine çevirir.

Bugün nasıl okunur

Günümüzde bu fıkralar bir tarih belgesi gibi de, bir nükte gibi de okunabilir. Tarih belgesi diye her ayrıntıyı kesin bilgi saymak yanıltır. Nükte diye inanç bağlamını silmek de eksiltir. İkisi arasında sakin bir okuma vardır. Sakin okuma, güldüğü yeri bilir, alay etmediği yeri de.

Antik çağdan bugüne mizah bu tür durakları tek bir çizgiye indirgemez. Bektaşi fıkrası da o çizginin üstünde tek bir nokta değildir. Kendi sofrası, kendi ölçüsü vardır.

Yazarken ödünç alınan şey

Yeni bir metin yazarken kişileri kopyalamak zorunda değilsiniz. Ödünç alabileceğiniz şey, zıtlığın düzenidir. Süslü bir soru, sade bir cevap. Cevap kaba değil, yerindedir. Yerinde cevap, gösterişi söndürür, insanı söndürmez.

Bu düzeni bir ofis nutuğuna, bir davetiyeye, bir toplantı cümlesine uygulayabilirsiniz. Uygularken bir inancı, bir kıyafeti ya da bir mahalleyi hedef seçmeyin. Hedef, şişkin üslup olsun. Üslup herkesindir. İnanç, şakanın malzemesi değildir.

Sık sorulan sorular

Bu fıkralar bir mezhebi anlatır mı? Tek başlarına bir inancın tamamını anlatmaz. Sözlü nüktenin bir koludur. İnanç hakkında bilgi arayan kişi, fıkrayı kaynak sanmamalıdır.

Her örnek aynı kapıdan mı girer? Hayır. Anlatımlar değişir. Ortak olan, ciddi bir hava ile sade bir cevabın karşılaşmasıdır. Karşılaşma yoksa metin başka bir türe aittir.

Gülmek saygısızlık mı? Gösterişe gülümsemek ile inanca gülmek aynı şey değildir. Anlatı ikinciye kayıyorsa sorun fıkrada değil, anlatımdadır.